Osnivački akt društva sa ograničenom odgovornošću nije samo formalnost, dokument potreban za registraciju firme u APR-u. On određuje odnose među članovima društva, način donošenja odluka, prava i obaveze partnera, ali i procedure za rešavanje konflikata kada poslovni odnosi više ne funkcionišu. Upravo se kroz loše ili površno sastavljen osnivački akt otvaraju problemi oko upravljanja društvom, izlaska člana iz kompanije, podele dobiti i kontrole nad poslovanjem.
Čemu služi osnivački akt?
Osnivački akt se često doživljava kao jedan od dokumenata koji je potrebno popuniti kako bi firma mogla da se registruje u APR-u.
Veliki broj privrednih društava koristi generičke obrasce preuzete sa interneta. Takvi osnivački akti uglavnom budu prihvaćeni. APR će verovatno doneti rešenje o registraciji, vi ćete se okrenuti poslovanju i praktično zaboraviti na to. Međutim, osnivački aktovi uređuju uglavnom samo osnovne elemente:
- naziv društva,
- sedište,
- pretežnu delatnost,
- osnovni kapital,
- procenat udela članova.
Dok partneri dobro funkcionišu, ovo i jeste sasvim dovoljno. Međutim, kada odnosi među članovima društva više ne budu dobri kao na početku, pokaže se koliko je važno da osnivački akt, osim formalnih elemenata, uredi i suštinske odnose u jednom privrednom društvu.
Praksa pokazuje da ozbiljni sporovi među članovima društva nastaju upravo zbog toga što su ključna pitanja ostavljena „za kasnije”, uz pretpostavku da do konflikta nikada neće doći.
Šta je zapravo osnivački akt
Osnivački akt predstavlja osnovni dokument društva.
Kod jednočlanog DOO-a osnivački akt je u formi odluke o osnivanju, dok se kod više članova zaključuje ugovor o osnivanju.
S obzirom na to da odluku o osnivanju donosi jedini član društva, u njoj se ne regulišu načini donošenja odluka, većina za glasanje, prava i obaveze članova i druga pitanja koja imaju smisla samo za višečlana društva.
Sa druge strane, važno je da ugovor o osnivanju što detaljnije uređuje:
- osnovna pravila funkcionisanja društva,
- međusobne odnose članova,
- način upravljanja,
- donošenje odluka,
- prava i obaveze članova,
- kao i brojna druga pitanja važna za poslovanje društva.
Zakon o privrednim društvima propisuje obavezne elemente osnivačkog akta, ali ostavlja članovima značajan prostor da međusobne odnose prilagode konkretnom poslovnom odnosu.
Upotrebom generičkih obrazaca se upravo taj suštinski deo često zanemaruje.
Kada osnivački akt ima najznačajniju ulogu
Veliki broj privrednih društava osniva se između prijatelja, članova porodice, supružnika, dugogodišnjih kolega ili poslovnih partnera sa visokim nivoom međusobnog poverenja.
Zbog toga se često veruje da nema potrebe komplikovati osnivački akt detaljnim pravilima.
Međutim, (poslovni) odnosi se menjaju.
Neko vremenom prestane da doprinosi poslovanju.
Neko želi veću kontrolu, a neko želi da izađe iz firme.
Neko zagovara uvođenje investitora, a neko smatra da više radi i zalaže se od ostalih članova i da to nije fer.
Nekada se jednostavno izgubi poverenje među članovima.
U takvim situacijama generički osnivački akt obično ne daje odgovore na pitanja koja postaju elementarna za opstanak poslovanja.
Ko donosi odluke i kako
Jedno od najvažnijih pitanja koje osnivački akt treba da uredi jeste način donošenja odluka.
Zakon određena pitanja prepušta skupštini društva, ali članovi mogu predvideti:
- drugačije većine od onih propisanih zakonom,
- posebna prava veta,
- kvalifikovane većine,
- ili dodatne procedure za odlučivanje.
U praksi se problemi najčešće javljaju oko:
- podele nadležnosti između direktora i skupštine,
- blokade odlučivanja kod 50/50 vlasničkih struktura (tzv. deadlock),
- prava preče kupovine i procene vrednosti udela,
- kao i zabrane konkurencije među osnivačima.
Na primer, bez preciznijih ograničenja u osnivačkom aktu direktor može preuzeti obaveze ili zaključiti poslove koje ostali članovi nikada ne bi odobrili.
Kod društava sa dva člana i jednakim udelima često dolazi do potpune blokade odlučivanja jer nije unapred predviđen mehanizam za rešavanje ovog „ćorsokaka”. Ako osnivački akt ne predvidi mehanizme rešavanja blokade u odlučivanju, društvo može praktično ostati paralizovano.
Slično tome, zakon propisuje pravo preče kupovine udela, ali ne uređuje način određivanja njegove vrednosti, što u praksi često postaje predmet spora među članovima društva.
Poseban problem nastaje i kada jedan od osnivača razvija konkurentski biznis, a zabrana konkurencije nije adekvatno uređena osnivačkim aktom.
Zbog toga razlika između osnivačkog akta koji APR prihvati kao uredan i osnivačkog akta koji zaista štiti interese članova društva najčešće postaje vidljiva tek kada nastane ozbiljan poslovni konflikt.
Izlazak člana iz društva
Jedno od pitanja koje osnivači i članovi društva najčešće zanemaruju jeste upravo izlazak člana iz firme. Dok su odnosi dobri, retko ko razmišlja o tome šta ako neko poželi da ode, kako se procenjuje vrednost udela, ko ima pravo kupovine i u kom roku se vrši isplata.
Tek kada nastane konflikt otvara se pitanje:
- istupanja člana iz društva,
- prenosa udela,
- ili čak isključenja člana iz društva.
Zakon daje osnovne smernice, ali kvalitetno sastavljen osnivački akt može značajno smanjiti prostor za sporove.
Na primer, osnivačkim aktom se mogu urediti:
- dodatni razlozi za istupanje člana,
- način procene tržišne vrednosti udela,
- pravo preče kupovine,
- zabrana prenosa udela trećim licima bez saglasnosti ostalih članova ili
- procedure izlaska člana iz društva.
Odsustvo ovakvih odredbi često dovodi do dugotrajnih korporativnih sporova.
Direktor i kontrola poslovanja
U velikom broju društava direktor je istovremeno i jedan od članova društva. Međutim, to ne mora uvek biti slučaj.
Zakon o privrednim društvima prilično detaljno uređuje dužnosti i odgovornosti direktora, ali i ostavlja mogućnost da se osnivačkim aktom detaljnije uredi:
- ovlašćenja direktora,
- ograničenja zastupanja,
- obavezu pribavljanja saglasnosti članova za određene poslove,
- način imenovanja i razrešenja,
- kao i kontrolne mehanizme nad upravljanjem društvom.
Ovo je naročito važno kod porodičnih firmi i društava sa više partnera. U suprotnom, često dolazi do situacija u kojima jedan član smatra da nema nikakvu stvarnu kontrolu nad poslovanjem društva iako formalno poseduje značajan udeo.
Raspodela dobiti se ne podrazumeva
Privrednici često podrazumevaju da će se dobit automatski raspodeljivati srazmerno procentu udela. Međutim, poslovanje kompanije kao i odnosi među članovima često budu mnogo složeniji.
Dobit društva se ne raspodeljuje članovima po automatizmu. Ponekad društvo ima obaveze iz prethodnih godina, nekada obaveze prema članovima koji izlaze ili strateške planove za reinvestiranje dobiti.
Zbog toga je osnivački akt taj kojim treba predvideti različite mehanizme raspodele, dodatna prava određenih članova ili posebne obaveze članova prema društvu. Kada ovakva pitanja nisu unapred uređena, nezadovoljstvo među partnerima gotovo je neizbežno i može imati dublje posledice.
Šta se dešava ako član umre ili ode u stečaj
Iako su društva sa ograničenom odgovornošću društva kapitala, a ne lica, i kod njih ličnost igra veliku ulogu prilikom osnivanja. Dva ili više poslovnih partnera odlučuju o zajedničkom osnivanju kompanije imajući u vidu njihova svojstva. U praksi se događa da partneri potpuno zanemare mogućnost smrti ili stečaja (ako je član pravno lice) nekog od članova. Takav događaj po pravilu unosi velike promene u kompaniju koja je do tada skladno poslovala.
Bez izričitih odredbi u osnivačkom aktu, dešava se da:
- naslednici postanu članovi društva,
- društvo dobije potpuno novog partnera kog ostali članovi nisu želeli,
- poslovanje bude blokirano dok se ne okončaju ostavinski ili drugi postupci.
Zbog toga osnivački akt treba da uredi:
- prava naslednika,
- mogućnost otkupa udela,
- pravo preče kupovine,
- ili ograničenja prenosa udela.
Zašto generički obrasci često nisu dovoljni
Standardni obrasci osnivačkih akata uglavnom jesu dovoljni za samu registraciju firme. Ali registracija firme i dugoročno funkcionisanje društva nisu isto.
Dobro sastavljen osnivački akt ne služi samo za registraciju kod APR-a. On je smernica članovima za upravljanje kompanijom.
Njegova svrha je pre svega da:
- spreči buduće konflikte,
- jasno definiše odnose među partnerima,
- zaštiti poslovanje,
- omogući rešavanje spornih situacija kada do njih dođe.
Upravo zbog osnivački akt nije puka formalnost, već jedna od najvažnijih pravnih odluka koju članovi donose na samom početku poslovanja.
Zaključak
Najveći broj problema među partnerima nastaje zato što je zakon prepustio članovima da sami urede svoje odnose, a ključna pitanja među njima su ostala neuređena ili površno regulisana generičkim template rešenjima.
Dobra vest je da se osnivački akt može naknadno menjati i prilagođavati konkretnim potrebama društva, uz registraciju tih promena.
Iako osnivački akt ne može sprečiti svaki poslovni konflikt, kvalitetno i pažljivo uređeni odnosi među članovima mogu značajno smanjiti prostor za nesporazume, zloupotrebe i blokade u poslovanju. Upravo zato je važno da se njegovoj izradi ne pristupa kao pukoj formalnosti za APR, već kao jednom od ključnih dokumenata za dugoročnu stabilnost poslovanja društva.